derintarih tarih osmanli sunu belgesel

Ermeni Okullarinin Tarihçesi
Ermeni ögretim kurumlarinin Istanbul'da kurulusu ve etkinliklerini devam ettirmeleri, hem yeniden bir ögretim dili yaratmak, hem de herseyi yeniden yapmak gibi türlü güçlüklerle dolu olmasina ragmen, Ermeni ögretim kurumlarinin gerçeklestirilerek, devamlarinin saglanmasi basarilabilmistir. Söyle ki (Türk Ansiklopedisi, 1977, 301-302): Istanbul'un Mehmet II (Fatih) tarafindan fethinden yaklasik 18. Yüzyilin sonuna kadar olan dönemde, Osmanli Devleti sinirlari içinde, okul niteliginde Ermeni kurumlarina pek rastlanmaz. 1790 yilina kadar, Ermeniler arasinda daha çok din ögretimine ait bazi kurumlarin varligi bilinmekle birlikte, bunlar varliklarini ancak kisilerin nüfuzuna bagli kalarak, geçici süreler için koruyabilmislerdir. Yalniz 1710 tarihinde oldukça ileri bir düzeye ulasmis olan Bitlis Mektebi'nin ilim ve fen ögretimine basladigindan, üniversite adiyla anilmasina neden oldugu da bilinmektedir.

18. yüzyil sonlarinda Ermeni halk katmanlari arasinda fikri uyanis hareketlerinin bas göstermesi sonucu, Istanbul'un her semtinde Özel Ermeni Okullarinin ve Dershanelerinin sayisinin artmasina zemin hazirlanmis ve böylece 1790'dan itibaren, Istanbul'un degisik semtlerinde ve Izmir'de okullarin kurulusuna geçis için imkân hazirlanmistir. 1820-1825 tarihine kadar, Ermenice Gramer bilenler oldukça az sayida olmakla birlikte, 1824'te Kumkapi'daki okulun Ermenice Gramer yaninda Türkçe ögretimine de önem vermesi; bu suretle Istanbul Kumkapi Okulunun "Ali Mektep= Yüksek Okul" olarak adlandirilmasi önemli adimlar olsa gerektir. Ermeni Patrikligi'nin 1824 tarihli genelgesi üzerine Anadolu'daki Ermeni cemaatlerinin okullar açmaya baslamasi ve böylece 1834 yilinda Ermeni Patrikhânesi tarafindan yapilan bir istatistige göre, 4'ü Adapazari'nda, 3'ü Izmit'te, 3'ü Merzifon'da, 2'si Manisa'da 2'si Bafra'da, 2'si Kayseri'de, 2'si Egin'de, 2'si Erzurum'da ve digerleri de Ermeni nüfusunun yogunluguna bagli olarak Anadolu'nun öteki sehir ve kasabalari ile Istanbul olmak üzere, 120 Ermeni Okulunun bulundugu, Osmanli Devleti'nin Ermeni azinliga karsi gösterdigi toleransin bir göstergesidir. Bununla beraber, bu dönemlerde alti yüz mevcutlu her türlü ilim ve fen ile Ermenice, Türkçe, Fransizca ve Italyanca'nin da ögretiminin yapildigi Hasköy'deki ller-sesyan Okulunun varligi da bunun tipik bir örnegini olusturur.

Ermeni cemaati arasinda uyanan okuma isteginin gittikçe çogalmasi, Avrupa'ya gidip dönen gençlerin de o dönem içinde açilmaya baslayan Çarkçilik Mektebi ile Tibbiye'ye devamindan da ötede, Üsküdar'da ilk yatili Ermeni Yüksek Okulunun, Cemeran Mektebi adiyla 1838'de gerçeklesmesi önemli bir adimdir.

Osman Ergin'in Türkiye Maârif Tarihi adli eserinde (Ergin, 1977, 797-802) Ermeni kültür kuruluslari ve kurumlarinin Tanzimat'in ilanindan sonraki durumlari da su sekilde ifade edilmektedir: Tanzimat'in ilanini izleyen yillar içerisinde Ermeniler için Osmanli Devleti Yüksek Okullarinin kapilarinin daha fazla açilmasi ve dolayisiyla devlet hizmetlerinden geregi kadar yararlanilmasi, tesvik edici bir faktör olarak rol oynamis, okullara yardim dernekleri sayesinde de,kültür faaliyetlerinin Anadolu'nun her yanina götürülmesi olanaklari genisletilmistir. Bin ögrencili Cemeran'in kapandigi tarih olan 1861'de ögrencisinin yarisinin Anadolu kaynagina dayandigi, 1860'tan önce, Istanbul'da 42 Ermeni Okulunun (1859'daki bir istatistige göre, 4376'si erkek, 1555'i kiz olmak üzere 5531 ögrenciye hizmet götürerek) faaliyet durumunda bulundugu ve ayrica devlet okullarinda birçok Ermeni ögrencisinin bulundugu, 1858'de Patrikhanece hükümete yazilan yazida Tibbiye'ye her yil 40 Ermeni ögrencinin kabulüne izin verilmesinden dolayi tesekkür edildigi dikkate alinirsa, egitim kuruluslarinin Ermeni cemaatinda oldukça ayricalikli bir yer kazandigini göstermeye yeter bir delildir. 1871'de yayinlanan bir istatistige göre, o tarihte Istanbul'da 18'i erkeklere, 13'ü kizlara ve 17'si de karma olmak üzere 48 Ermeni Okulunda alti bine yaklasan ögrencinin okudugu anlasilmaktadir. 1880'li yillarda maddî sikintilar nedeniyle ögrenci sayisi azalma egilimi gösteren cemaat okullarina karsilik, özel okullar açilmaya baslanmis ve 1882'de Ermeni Patrigi'nin girisimiyle toplanan paralarla Galata'daki Getronagon Mektebi'nin 1886'da "Âlî Mekteb" olarak faaliyete geçirilmesi gerçeklestirilebilmistir. 1895'te Eseyan ailesi tarafindan Eseyan Okulu, kizlara ait ek bölümleriyle beraber îdâdî derecesinde ögrenim yapan okullar ile ayrica gerek Istanbul'da, gerek Anadolu'da Patrikhaneye bagli bulunmayan derneklere ait okullar ile kisilere ait okullar daha sonraki yillara kadar varliklarini sürdürmüslerdir. 1895'te Beyoglu'nda erkekler için açilan, daha sonra kizlara ait bir bölüm eklenen, idadi derecesinde 1929 yilina kadar devam eden ve 1929'da kiz lisesine dönüsen ve birçok mezun veren okul, 1934'de parasizliktan kapatilmis ve sonra kiz orta okuluna, simdi ise ana, ilk ve kiz lisesine dönüsmüstür.

Yine 1900 yilinda devlet okullarina devam eden Ermeni ögrenci sayisi 300 kisiye çikmis bulunuyordu. Bunun disinda, ayrica, Özel Ermeni Okullarinda da 600 erkek ve 340 kiz olmak üzere 940 ögrenci vardi. Bunlardan baska Ermeni Katolik ve Ermeni Protestan Okullarina devam eden Ermeni ögrenci sayisi 285'e (200 erkek ve 85 kiz), Yabanci okullarina devam edenler 380'i erkek ve 460 kiz olmak üzere 840 kisiye ulasmisti. Ayrica 40 Ermeni Okulunda da 5351 (erkek ve kiz olmak üzere) ögrenci ile 179 erkek ve 103 kadin ögretmen mevcuttu.
Yapilan bir istatistikten anlasildigina göre Anadolu'nun 57 vilâyet merkezinde 21713'ü kiz olmak üzere 81226 mevcuttu. 813 Ermeni Ilkokulunda, 1545 erkek ve 539 kadin ögretmen görev yapmaktadir. Bu sayilara vilâyetlerdeki özel ilkokullar ile idadiler, eytâmhânelerde okuyanlar, devlete ait îdâdîler ve Katolik, Protestan, Lâtin, Mihitarist, Amerikan, Alman ve Fransiz Okullarina devam edenler dahil edilmemistir. Bu okullardaki ögrenci sayisi da eklendigi takdirde, Anadolu'daki Ermeni ögrenci sayisi 96.822'ye çikar. Bu sayiya Istanbul'dal< ögrenci de eklendigi takdirde, 1901-1902 ögretim yili içinde Osmanl Devleti'nin her yaninda Ermeni ögrenci sayisinin 104500'e çiktigi gö rülür. Bu sayilar (mübalagali olsa bile), Ermeni varliginin Osmanl Devleti içinde ne dereceye kadar egitim ve kültür yönünden teskilât landigmi ortaya koymaktadir.

l Mayis 1910 tarihinde cemaat mekteplerinin dereceleri belirlendi. Bu tasnif sonucunda 44 okuldan 19'u ilk ve rüsdî, 25'i yalniz ilk, Esayan ve Dignantz okullari da îdâdî bölümleri kapsayan okullar sinifina ayrildi.

1908 Mesrutiyet döneminde Osmanli Devlet Okullarina devam eden Ermeni ögrenci sayisi son derece artmis bulunuyordu. 15 Temmuz 1910'da Istanbul'daki Ermeni Okullari hakkinda Maârif Komisyonu tarafindan yapilan bir istatistikten anlasildigina göre, 44 okuldaki ögrenci sayisi 6516'ya yükselmisti. Bu okullarda 153'ü kadin ve 166'si erkek olmak üzere 319 ögretmen görev yapiyordu.

Istanbul'daki Ermeni Okullarindan 1908-1921 yillari arasinda 204'ü kiz 321 ögrenci mezun olmustur. I. Dünya Savasindan sonra Türkiye'de Ermeni Okulu olarak yalniz Istanbul'daki kurumlar kalmistir.

1920-1921 yilinda Istanbul'daki Ermeni ögrenci sayisi iki misline çikti. 1921'de yayinlanan bir istatistikte Istanbul'da 12.359 kiz ve erkek Ermeni ögrencisi görülmektedir.

Eskiden beri gerek Istanbul'da, gerek .Anadolu'da Patrikhaneye bagli bulunmayan birçok okullar vardir. Bunlarda iki kisma ayrilmaktadir:
Cemiyetlere Ait Okullar (Hayoç Miyacyal Ingerutyan, Azkaniver
Hayuhyaç Ingerutyan, Tibraçaser Dignanç Ingerutyan)
Kisilere Ait Mektepler (Nubar Sahnazaryan, Berberyan, Mezburyan, Sanasaryan, Mestuciyan, Haygazyan vb.)


Istanbul Ermeni Okullari
Aramyan-Uncuyan Ermeni Ilkögretim Okulu
Bezciyan Ermeni Ilkögretim Okulu
Bomonti Ermeni Ilkögretim Okulu
Dadyan Ermeni Ilkögretim Okulu
Esayan Ermeni Lisesi
Getronagan Ermeni Lisesi
KalfayanCemaran Ilkögretim Okulu
Karagözyan Ilkögretim Okulu
Kocamustafapasa Anarat Higutyun Ermeni Ilkögretim Okulu
Levon Vartuhyan Ermeni Ilkögretim Okulu
Merametciyan Ermeni Ilkögretim Okulu
Nersesyan-Yermonyan Ermeni Ilkögretim Okulu
Pangalti Anarat Higutyun Ermeni Ilkögretim Okulu
Pangalti Ermeni Ilkögretim Okulu ve Lisesi
Sahakyan-Nunyan Ermeni Lisesi
Surp Haç Ermeni Lisesi
Tarkmançats Ermeni Ilkögretim Okulu
Yesilköy Ermeni Ilkögretim Okulu

Günümüzde Mevcut Olmayan Ermeni Okullari
Horenyan Varvaryan Mektebi (Narlikapi - Istanbul)
Arakelotz Hayganusyan Mektebi (Yenikapi - Istanbul)
Nazaryan Kiz Yatili Mektebi (Yenikapi - Istanbul)
Mesdudciyan Mektebi (Yenikapi - Istanbiul)
Surp Arakelotz Mektebi (Fener Balat - Istanbul)
Mangadun Baladu - Balat Ana Mektebi (Balat - Istanbul)
Bogosyan Varvaryan Mektebi (Surdisi Kumkapi - Istanbul)
Surp Mesropyan Mektebi (Gedikpasa - Istanbul)
Surp Vosgiyantz Mektebi (Karagümrük - Istanbul)
Horenyan Mektebi (Balat - Istanbul)
Surp Tatios- Partogomiyos Mektebi (Karagümrük - Istanbul)
Surp Hiripsimyantz Kiz Mektebi (Karagümrük - Istanbul)
Vartuhyan Mektebi (Topkapi - Istanbul)
Dadyan Mektebi (Azadli - Istanbul)
Arakelyan Mektebi (Eyüp - Istanbul)
Bezciyan Mektebi (Eyüp - Istanbul)
Surp Nersesyan Mektebi (Haskoy - Istanbul)
Arakel-Nubar Sahnazaryan Mektebi (Haskoy - Istanbul)
Surp Mesropyan Mektebi (Kasimpasa - Istanbul)
Nigogosyan Mektebi (Nisantasi - Istanbul)
Kalfayan Vorpanotz - Yetimhanesi (Haskoy - Istanbul)
Surp Lusavorçiyan Mektebi (Galata - Istanbul)
Nekdarinyan Mektebi (Galata - Istanbul)
Surp Pirgiçyan Mektebi (Galata - Istanbul)
Naregyan Mektebi (Beyoglu Galatasaray Balikpazari - Istanbul)
Akabyan Kiz Yatili Mektebi (Samatya - Istanbul)
Makruyan Mektebi (Besiktas - Istanbul)
Hay Avedaranagan Mektebi (Nisanca Incirdibi - Istanbul)
Bezazyan Lisesi (Bakirkoy - Istanbul)
Bezazyan Mektebi (Pangalti - Istanbul)
Anarad Higutyun Erkek Mektebi (Beyoglu Sakizagaci - Istanbul)
Berberyan Mektebi (Kadikoy - Istanbul)
Kapamaciyan Mektebi (Yesilköy - Istanbul)
Sahak Mesrop Ilkmektebi (Sariyer - Istanbul)
Hintliyan (Nor Tbrotz) Ilkmektebi (Bomonti Sisli - Istanbul)
Mihitaryan Erkek Ilkmektebi (Sakizagaci Beyoglu - Istanbul)
Anarad Higutyun Ana ve Ilk Mektebi (Kadikoy - Istanbul)
Surp Anna Ana Mektebi (Tavla Sok Beyoglu - Istanbul)


Kaynaklar :
Istanbul Ermeni Okullari - Doç. Dr. Süleyman Büyükkarci
Türkiye Ermenileri Tarihi - Levon Panos Dabagyan